Obecny projekt polskiej fundacji rodzinnej na tle światowych rozwiązań dotyczących fundacji prywatnych

Obowiązek posiadania stron internetowych dla spółek akcyjnych i komandytowo-akcyjnych już od 1 stycznia 2020 roku
16 października 2019
Podatkowe fair play – przegląd zmian w prawie podatkowym
23 listopada 2021

Obecny projekt polskiej fundacji rodzinnej na tle światowych rozwiązań dotyczących fundacji prywatnych

Ustawodawca podjął w tym roku próbę usankcjonowania w polskim systemie prawa instytucji fundacji rodzinnej. Polska fundacja rodzinna w teorii miała być wzorowana na fundacjach tego rodzaju działających w wielu zagranicznych porządkach prawnych, jednakże najnowsza wersja projektu ustawy o fundacji rodzinnej (z dnia 15 października 2021 roku) („Ustawa”) raczej daleka jest od wzorców funkcjonujących w zachodnioeuropejskich systemach prawa, takich jak Lichtenstein, Holandia, Austria czy Malta.  Fundacja rodzinna, znana i funkcjonująca od dawna w wielu zagranicznych jurysdykcjach jest częstym narzędziem służącym zabezpieczeniu rodzinnego majątku i biznesu w wymiarze wielopokoleniowym, zwłaszcza przed ryzykiem związanym z ewentualnym podziałem majątku w drodze spadkobrania lub egzekucji. Taka fundacja działa w sposób zbliżony do spółki, chociaż zwrócić należy uwagę na to, iż fundacja prywatna nie posiada członków, akcjonariuszy, ani udziałowców. Wśród legislacji europejskich, które pozwalają ustanowić tego rodzaju strukturę, lokalne przepisy dają szeroką swobodę w zakresie kształtowania treści statutu oraz zasilania takich podmiotów majątkiem.

1. Główne cechy charakterystyczne Fundacji Zagranicznych

Prywatna fundacja zagraniczna („Fundacja Zagraniczna”) to instytucja posiadająca osobowość prawną, której celem jest zarządzanie majątkiem przekazanym przez daną osobę fizyczną lub prawną, w sposób przez nią określony oraz dysponowanie tym majątkiem zgodnie z wolą założyciela Fundacji Zagranicznej. Masa majątkowa, gromadzona jest w Fundacji Zagranicznej w celu późniejszego jej dystrybuowania na rzecz zdefiniowanej grupy sukcesorów, przy czym ani fundator, ani sukcesorzy nie mają jednak prawa do swobodnego korzystania z jej aktywów. Samo wniesienie majątku do Fundacji Zagranicznej (poza nielicznymi wyjątkami) jest z zwolnione z opodatkowania. Dokumenty założycielskie Fundacji Zagranicznej mogą wprost wskazywać, że wyłącznym jej celem jest dobro i ochrona majątku konkretnych osób (sukcesorów jej majątku, czyli tzw. beneficjentów). Decyzje co do sposobu zarządzania majątkiem oraz odnośnie dystrybucji środków zgromadzonych w Fundacji Zagranicznej podejmuje odrębnie powołany do tego organ reprezentacyjno-zarządczy. Beneficjentem Fundacji Zagranicznej może zostać zarówno fundator, jak i członkowie jej organów, protektor, czy też jakakolwiek inna osoba trzecia, bez żadnych ograniczeń. Fundacja Zagraniczna w żadnym stopniu nie odpowiada swoim majątkiem za prywatne zobowiązania beneficjentów ani fundatora. Fundacja Zagraniczna, aby korzystać ze zwolnień podatkowych, nie powinna prowadzić działalności gospodarczej, a swoją aktywność ograniczać do stałego zarządu i zachowania majątku. Niemniej Fundacja Zagraniczna ma możliwość jej prowadzenia i wtedy taka działalność jest stosownie opodatkowana.

Fundację Zagraniczną łączą z fundatorem więzy osobiste, a nie więzy majątkowe (ewentualnie prawo do kontroli), w konsekwencji przez pokolenia trwania Fundacji Zagranicznej nie ma przedmiotu majątkowego, który mógłby być podzielony w ramach spraw majątkowych (np. spadkowych) fundatora czy też sprzeniewierzony.

2. Charakterystyka regulacji dotyczących Fundacji Rodzinnej

W przeciwieństwie do fundacji tworzonych dotychczas zgodnie z przepisami prawa polskiego na podstawie ustawy o fundacjach, polska fundacja rodzinna („Fundacja Rodzinna”), której dotyczy projekt Ustawy nie będzie musiała posiadać żadnych celów użyteczności publicznej. Za pomocą Fundacji Rodzinnej, fundator będzie mógł trwale zabezpieczyć swoich sukcesorów, nie tylko w pierwszej linii dziedziczenia, ale także w dalszych pokoleniach, poprzez ustalenie zasad przekazywania majątku zgromadzonego w Fundacji Rodzinnej do beneficjentów, w sposób i w czasie przez niego określonym. Fundacja Rodzinna będzie podmiotem posiadającym osobowość prawną, którego celem będzie zarządzanie majątkiem przekazanym przez daną osobę fizyczną i dysponowanie nim na rzecz sukcesorów jej majątku, czyli tzw. beneficjentów, zgodnie z wolą jej założyciela. Beneficjentom w ramach Fundacji Rodzinnej będą przypadały albo świadczenia albo mienie polikwidacyjne. Ani fundator, ani sukcesorzy nie będą mieli prawa do dysponowania majątkiem Fundacji Rodzinnej po jego przekazaniu na jej rzecz. Majątek ten nie będzie podlegał prawu spadkowemu, ani ewentualnej egzekucji będącej rezultatem zobowiązań beneficjentów, również nie będzie mógł być przekazany zewnętrznemu inwestorowi, jeśli tak zdecyduje fundator. Organy Fundacji Rodzinnej powołane w jej statucie będą dysponowały jej majątkiem zgodnie z wolą fundatora. Projekt Ustawy nie jest pozbawiony wad na tle ustawodawstwa innych krajów, które posiadają takie rozwiązanie prawne. Najdalej idące różnice dotyczą regulacji projektu Ustawy, zgodnie z którymi Fundacja Rodzinna, będzie odpowiadała solidarnie z fundatorem za jego zobowiązania powstałe przed jej utworzeniem, a także za wykonanie powstałego po jej utworzeniu obowiązku alimentacyjnego obciążającego fundatora. W przypadku Fundacji Zagranicznej regułą jest, że nie ponosi ona odpowiedzialności solidarnej wraz z fundatorem po wniesieniu do niej majątku przez fundatora, ponieważ od tego momentu następuje całkowity rozdział władztwa ekonomicznego od prawnego.

3. Podstawowe założenia regulacji o Fundacjach Rodzinnych

Przepisy regulujące tworzenie i funkcjonowanie Fundacji Rodzinnej, a także prawa i obowiązki fundatorów oraz beneficjentów, zostały ujęte w odrębnej Ustawie. Fundacja Rodzinna ma być osobą prawną z siedzibą na terytorium RP. Fundację rodzinną będzie można utworzyć na podstawie oświadczenie fundatora o jej utworzeniu w akcie założycielskim, albo w testamencie. Utworzenie Fundacji Rodzinnej wymaga: oświadczenia fundatora o jej utworzeniu, ustalenia statutu wskazującego beneficjentów, wniesienia określonego mienia oraz wpisu do rejestru Fundacji Rodzinnych, z którą to chwilą taki podmiot nabędzie osobowość prawną. Rejestr Fundacji Rodzinnych będzie prowadzony przez Krajowy Rejestr Sądowy. Fundatorem Fundacji Rodzinnej może być jedynie osoba fizyczna posiadająca pełną zdolność do czynności prawnych. Fundator będzie ustalał krąg beneficjentów Fundacji Rodzinnej oraz zakres ich uprawnień, przy czym beneficjentem Fundacji Rodzinnej może być osoba fizyczna lub organizacja pożytku publicznego. W przykładowym scenariuszu beneficjenci, będą mogli równocześnie prowadzić rodzinne przedsiębiorstwa z poziomu zarządczego, tak aby zagwarantować stabilny rozwój firmy, przy jednoczesnym  braku możliwości sprzedaży przez sukcesorów udziałów/akcji spółek wniesionych przez fundatora do Fundacji Rodzinnej. Podstawowym dokumentem Fundacji Rodzinnej będzie jej statut, określający m.in. jej nazwę, siedzibę, cel, sposób określenia beneficjentów, czas trwania (jeżeli jest oznaczony), wysokość funduszu operatywnego, majątek Fundacji Rodzinnej w chwili jej ustanowienia, zasady dotyczące działania członków organów, a także zasady reprezentacji Fundacji Rodzinnej. Organem zarządzającym dla Fundacji Rodzinnej będzie zarząd, a organem nadzoru – Rada Protektorów. Wszyscy bądź wybrani beneficjenci będą mogli tworzyć zgromadzenie beneficjentów – organ mający za zadanie głównie uzupełnianie składu organu nadzorczego, a w przypadku jego braku – organu zarządzającego. Fundator jest zobowiązany do wniesienia do Fundacji Rodzinnej mienia przeznaczonego na realizację jej celów, w wysokości odpowiadającej wartości zobowiązań Fundacji Rodzinnej w pierwszym roku jej funkcjonowania, co najmniej 100.000 zł. Darowizny na rzecz Fundacji Rodzinnej może dokonać fundator albo osoba, która jest albo byłaby powołana do spadku jako spadkobierca ustawowy po fundatorze albo po jego małżonku, wstępnym lub zstępnym.. Dokonanie darowizny na rzecz Fundacji Rodzinnej przez osobę inną niż fundator nie spowoduje, że taki darczyńca stanie się fundatorem. Prawa i obowiązki fundatora są niezbywalne, chyba że statut będzie stanowił inaczej, a fundator nie będzie odpowiadał za zobowiązania Fundacji Rodzinnej. Fundacja rodzinna nie będzie mogła wykonywać działalności gospodarczej za wyjątkiem działalności określonej ściśle w katalogu zamkniętym, wskazanym w projekcie Ustawy. Ponadto Fundacje Rodzinne zostały objęte tzw. zwolnieniem dywidendowym (które polega na tym, że jeżeli spółka wypłaca dywidendę swojemu wspólnikowi, a otrzymujący dywidendę podmiot posiada nieprzerwanie co najmniej 10% udziałów przez okres co najmniej 2 lat, to wypłata dywidendy korzysta ze zwolnienia z opodatkowania podatkiem CIT), a także zwolnieniem od podatku od spadków i darowizn, ale tylko w stosunku do wypłat dokonywanych na rzecz najbliższej rodziny fundatora oraz samego fundatora (w części, jaka została sfinansowana z mienia wniesionego przez fundatora do Fundacji Rodzinnej), z wyłączeniem z wypłat pochodzących z dochodów fundacji rodzinnej uprzednio zwolnionych z CIT na podstawie wskazanego powyżej zwolnienia dywidendowego.

Zasady zakończenia działania Fundacji Rodzinnej i jej likwidacja będą zbliżone do rozwiązań znanych w prawie spółek.

4. Pojawiające się wątpliwości związane z regulacją Fundacji Rodzinnej

  • Początkowo wprowadzony do projektu Ustawy zakaz wykonywania działalności gospodarczej przez Fundację Rodzinną, został częściowo zniwelowany jako niepotrzebne ograniczenie, ponieważ Fundacja Rodzinna powinna mieć możliwość choćby pasywnego uczestniczenia w przedsięwzięciach gospodarczych związanych z posiadanym majątkiem, przy założeniu, że działalność ta byłaby właściwie opodatkowana jak ma to miejsce w innych ustawodawstwach, w których możliwe jest założenie Fundacji Zagranicznej. Zgodnie z aktualnym projektem Ustawy, Fundacja Rodzinna będzie mogła podejmować działalność gospodarczą, choć w ograniczonym zakresie, taką jak:
    • zbywanie mienia, którego fundacja będzie posiadaczem lub właścicielem (o ile mienie to nie zostało nabyte wyłącznie w celu dalszego zbycia);
    • najem, dzierżawa lub udostępnianie mienia na innej podstawie;
    • przystępowanie i uczestnictwo w spółkach handlowych, funduszach inwestycyjnych, spółdzielniach oraz podmiotach o podobnym charakterze mających swoją siedzibę w kraju lub zagranicą;
    • nabywanie i zbywanie papierów wartościowych, instrumentów pochodnych i praw o podobnym charakterze;
    • udzielanie pożyczek spółkom kapitałowym, w których fundacja rodzinna będzie posiadać udziały lub akcje i spółkom osobowym, w których będzie uczestniczyć jako wspólnik, a także beneficjentom fundacji;
    • obrót zagranicznymi środkami płatniczymi należącymi do fundacji rodzinnej w celu dokonywania płatności związanych z jej działalnością;
    • prowadzenie przedsiębiorstwa w ramach gospodarstwa rolnego.
  • Odpowiedzialność solidarna Fundacji Prywatnej z fundatorem za jego zobowiązania powstałe przed jej utworzeniem, w tym wykonanie powstałego po jej utworzeniu obowiązku alimentacyjnego fundatora i możliwości prowadzenia egzekucji z majątku Fundacji Rodzinnej jest oceniane jako regulacja zbyt daleko idącą, która zaburza istotę całkowitej odrębności i celowości majątku Fundacji Rodzinnej, wspólnej i jednolitej dla wszystkich ustawodawstw, w których możliwe jest utworzenie i funkcjonowanie takiego podmiotu.
  • Wskazanie minimalnej wartości mienia wnoszonego do Fundacji Rodzinnej przez fundatora (fundusz założycielski) na realizację jej celów – 100.000 zł, która jest zbyt niska. Koncepcja Fundacji Rodzinnej polega na stworzeniu określonej masy majątkowej (powinno być to mienie znacznej wartości), która ma służyć zabezpieczeniu interesów określonych beneficjentów, natomiast nie jest to konstrukcja prawna, która powinna być tworzona w zbyt dużej liczbie ze względu na stosunkowo niski minimalny próg kwotowy.
  • Wskazanie okres sześciu miesięcy na zgłoszenie do rejestru Fundacji Rodzinnej od dnia sporządzenia aktu założycielskiego albo otwarcia testamentu, którego upływ skutkuje rozwiązaniem Fundacji Rodzinnej jest zbyt krótki z uwagi na szeroki zakres majątku, który może stanowić jej mienie, w tym także pochodzące z zagranicy, i związany z tym wysoki stopień trudności i skomplikowania w trakcie uzyskania stosownej dokumentacji będącej podstawą wniesienia danych składników majątkowych do Fundacji Rodzinnej.
  • Uprawnienia zarządu Fundacji Prywatnej do odmowy udzielenia beneficjentowi wyjaśnień, w tym dotyczących realizacji obowiązków zarządu, oraz wglądu do dokumentów, sprawozdań finansowych i ksiąg rachunkowych Fundacji Rodzinnej, jeżeli istnieje uzasadniona obawa, iż prawo to zostanie wykorzystane przez beneficjenta w celach sprzecznych z interesem i celami Fundacji Rodzinnej. Regulacja ta jest zupełnie niespójna z brzmieniem art. 51 ust. 2 projektu Ustawy zgodnie, z którym członkami rady protektorów mogą być beneficjenci, którzy na podstawie art. 49 ust. 1 projektu, pełnią funkcje nadzorcze w stosunku do zarządu Fundacji Rodzinnej, zatem ograniczenie uprawnień beneficjenta do uzyskania w/w informacji zaburza także zakres kompetencji poszczególnych organów Fundacji Rodzinnej.
  • Początkowo zawarty w projekcie Ustawy brak możliwości skorzystania przez Fundację Rodzinną z tzw. zwolnienia dywidendowego został zmodyfikowany i w aktualnym brzmieniu projektu Fundacja Rodzinna nie będzie opodatkowana 19% CIT od dywidend i innych zysków kapitałowych otrzymywanych od spółek, których będzie właścicielem. Jednakże do Fundacji Rodzinnej będzie miała zastosowanie 19% stawka podatku od spadków i darowizn w stosunku do świadczeń Fundacji Rodzinnej, wypłacanych beneficjentom należącym do 1. i 2. grupy podatkowej. O ile wypłata świadczeń z Fundacji Rodzinnej na rzecz tzw. grupy zerowej, tj. osób najbliższych fundatora (m.in. małżonka, zstępnych, wstępnych, pasierba, rodzeństwo, ojczyma i macochę) skorzysta ze zwolnienia od opodatkowania (w przypadku w którym fundacja uprzednio nie skorzysta ze zwolnienia dywidendowego), o tyle wydaje się, że stawka 19% w przypadku wypłaty świadczeń na rzecz beneficjentów z 1. i 2. grupy podatkowej jest dosyć wysoka i w wielu przypadkach może zadecydować o wyborze innych mechanizmów sukcesyjnych aniżeli Fundacja Rodzinna.

Autor artykułu

Aneta Czarnecka-Teuchmann
Radca prawny
e-mail: a.teuchmann@siw.pl | tel. +48 668 696 333

Specjalizuje się w doradztwie strategicznym dla przedsiębiorców, szczególnie z zakresu prawa handlowego, korporacyjnego oraz tworzenia struktur międzynarodowych.

Chcesz dowiedzieć się więcej?
Skontaktuj się z nami:

Formularz kontaktowy

Wyrażam zgodę na przetwarzanie moich danych osobowych przez Sadkowski i Wspólnicy Sp. k. z siedzibą w Warszawie w celu otrzymania odpowiedzi na zapytanie, a także na otrzymywanie za pośrednictwem poczty elektronicznej oraz telefonicznie informacji powiązanych z przedmiotem mojego zapytania. Wyrażenie zgody na przetwarzanie danych osobowych jest dobrowolne, jednak niezbędne w celu uzyskania odpowiedzi na wysłane zapytanie. [czytaj dalej]

Uważasz, że artykuł jest interesujący? Udostępnij go: